شعر و ادب

نقد شعر "آينه" سروده‌ي سيلويا پلات

soo-lar — Tue, 19 Aug 2008 05:16:18 GMT

باز خوانی شعری از سیلویا پلات*

آینه

نقره ام،دقیقم،بی هیچ نقش پیشین

هرچه می بینم بی درنگ می بلعم

همان گونه که هست ،نیالوده به عشق یا نفرت

بی رحم نیستم ،فقط راستگو هستم

چشمان خدایی کوچک،چهار گوشه

اغلب به دیوار رو به رو می اندیشم

صورتی ست و لکه دار

آنقدر به آن نگاه کرده ام که فکر می کنم

پاره ی دل من است

ولی پیدا و ناپیدا می شود

صورت ها و تاریکی بارها ما را از هم جدا می کنند

حالا دریاچه ام

زنی روبروی من خم شده است

برای شناختن خود سرا پای مرا می کاود

آنگاه به شمع ها یا ماه ،این دروغگویان،باز می گرد د

پشت او را می بینم و هما نگونه که هست منعکس می کنم

زن با اشک و تکان دادن دست پاداشم می دهد

برای او اهمیت دارم ،می آید و می رود

این صورت اوست که هر صبح جانشین تاریکی می شود

درمن دختری راغرق کرده است

ودر من زنی سالخورده هر روز به جستجوی او

مثل ماهی هولناکی بر می خیزد .

در مقدمه ی « آریل» اثر سیلویا پلات که دو سال پیش از خود کشی شاعر ،در لندن چاپ شد ،رابرت لاول ،شاعر معاصر آمریکا نوشت:« در این اشعار پلات با خودش یکی می شود ،خویشتنی که با طراوت ،ظرافت و شقاوت آفریده شد؛ یکی از آن قهرمان ابر واقعی و سحر آمیزِ بزرگ کلاسیک.

راست می گوید لاول که پلات در شعر های آخرش با خود یکی می شود بخصوص در اشعارد فاتر «گذر از آب» و «آریل» که خودی یک دست ،اما مشترک را به وجود می آورد و یا در بعضی از شعر های دفترا ول دور خیز های عبور از این دفتر دوم را نشان می دهد .در این مجموعه به ویژه در دفتر آخیر، تجربه های روز مره را با اکسیر اسطوره به احساس واشتراک عا م مبدل می کند با شتاب هرچه بیشتر .

انگار شاعر می دانست که پس از آخرین تولد خود مدت زیا دی به زندگی ادامه نمی دهدو به همین دلیل شعر های پس از مرگش را سرود ،مرگی که تولد همیشه بود .اما یکی شدن با خود در شعر یعنی کُشتن خودِ«دروغین»و هم آمیزی طبیعت و ما فوق طبیعت و انطباق با منِ اسطوره ای خود چرا که وقتی شاعر با شعر خود یکی می شود به انسان بدویِ آغازین مبدل می شود و دیگر در اشعارش دروغ نمی بافد که منِ دروغین خود را کشته است و شعر ها یش آمیزه ای می شود از وهم و اندیشه و واقعیت و فرا واقعیت .در این اشعار که تجربه های فرّ اربه بیان در می آیند . تجربه هایی که احساس می‌شده اند اما بیانی برای حضور نمی یافتند و شاعر با بیان آن حس مشترکی را یه وجود می آورد در یکی شدن با خود و یکی شدن با کا ئنات. با این پیش در آمد، شعر آینه را می خوانیم :

نقره ام ،دقیقم،بی هیچ نقش پیشین /هر چه می‌بینم بی‌درنگ می بلعم/همان گونه که هست،نیالوده به عشق یا نفرت / بی‌رحم نیستم،فقط راستگو هستم /چشمان خدایی کوچک،چها ر گوشه.

در شروع شعر ،شاعر با سه پدیده یکی می شود :آینه ،ماه و انسان نقره ای ازل.یعنی هم اسطوره –ماه می شود ،هم آینه و هم انسان نوعی ازلی که هر سه مصفا هستند و نقره ای به قول را برت گر یوز :«الهه ی سفید مظهر تولد عشق و مرگ است که الهه ی جادویی شعر هم هست و بنا به بر داشت اسطوره ای خود را به ماه نو ،ماه تمام و ماه آخر ظاهر می کند» و آینه که معمولی ترین عنصر خا نگی و شخصی است و هم در اسطوره مقام والایی دارد «تصویر آینه ای: شکل دیگری از جفت و همزاد است –به معنی انسان کامل است –در عرفان قلب انسان کامل است –از آداب زرتشتیان است که به میهمان از یک دست نقل می دهند وبا د ست دیگر آینه ای جلو صورت میهمان می گیرند که چهره ی خود را ببیند –از اولین اشیایی که برای عروس تهیه می کنند آینه و شعمدان است –وقتی کسی می میرد برای اطمینان از مرگش آیینه ای جلوی دهانش می‌گیرند که ببینند نفس می کشد یا نه؟-از آداب ایرانیان است که اولین اشیایی که به خانه ی نو می برند آینه است و...»انسان بدوی هم که همچون سپیده د م نقره ای، پاک است و بی آلایش و حال که شاعر استحاله می شود به این سه پدیده ی مصفا، خود در شعر می میرد و ما تا انتهای شعر با این پدیده های مثبت ومنفی کار داریم و با مولف مرده یا غا یب و متن آینه‌وار که در خود تکثیر می شود . آینه یا آینه-انسان و یا آینه –ماه،هر چه را که می بیند همانگونه که هست ،نشان می‌دهد بی‌رحم و راستگوست:

آینه چون نقش تو بنمود راست

خود شکن آیینه شکستن خطاست

و چه تعبیری برای آینه یا آینه-ماه و آینه –انسان،بهتر از چشمان خدایی کوچک که نمایند گان راستین خدایی بزر گترند: آینه – انسان یا نماینده ی کوچک خدا بر روی زمین .آینه –ماه یا آینه ی کائنات در شب و آینه ی کوچک خانگی که خویشتن راستین ما را می نمایاند .

اغلب به دیوار روبرو می اندیشم /صورتی ست و لکه دار /آن قدر به آن نگاه کرد ه ام که فکر می کنم /پاره ی دل من است / ولی پیدا و نا پیدا می شود /صورت ها و تاریکی بارها ما را از هم جدا می کنند .

آینه ی مشترک یا همان شاعر –آینه به دیوار روبرو می اندیشد و این ناب ترین تصویر تنهایی ست . انسان –آینه‌ای که به ظاهر خوشبخت ولی در باطن تنهاست .رنگ صورتی ،رنگ ایده آل اشعار پلات هست اما در اینجا هم پاره ی دل راوی است و هم لکه دار.همرنگی دل و دیوار صورتی در اینجا شایان توجه است :دلی که لکه دارش کرده اند وگاه دیوار یا هما ن پاره‌ی دل ،پیدا و ناپیدا می شود. صورتک ها نمی گذارند شاعر خود را در خود ببیند یا پاره ی دل خود را ؛ صورتک ها و تاریکی ها غیر از روزمرگی چیزی نمی آورند .

صورتی بودن دیوار از یک نگاه ،رنگ پاره ی دل را تداعی می کند و در نگاهی دیگر آراستن و تز ئین فقسی به نام خانه را، تا قابل تحمل شود .نگاه کردن به دیوار و حرف زدن با سایه در شدید ترین شکل انزواست که در اثر بزرگی چون بوف کور هم می بینیم.

حالا در یاچه ام /زنی روی من خم شده است /برای شناختن خود سرا پای مرا می کاود /آنگاه به شمع ها یا ماه این دروغگویان باز می گردد/پشتِ او را می بینم و همان گونه که هست منعکس می کنم /زن با اشک و تکان دادن دست پاداشم می دهد /برای او اهمیت دارم .می آید و می رود.

شاعر باید خو ِد دروغین خود را به دست مرگ بسپارد تا تولد دیگری پیدا کند .در جستجوی خودِراستین خود ،خم می شود. باطن صیقل یافته ی خود را مثل در یاچه ای می بیند برای شناختن خود سراپای خود را می کاود ،در برزخ یکی شدن با خود گرفتار آمده است تمامی خود را کشف نمی کند به شمع ها یا نشانه ای از زندگی شبانه واقعی و بعد به ماه اسطوره‌ی ناتمام یا کا مل نشده باز می گردد. آینه –ماهِ تمام، پنهان ترین لایه ی و جودی شاعر را به او می نمایاند، همانطوری که هست؛ جمع اضداد و بی کم و کاست .در گذر از این برزخ شک بین آینه و ماهِ نا تمام و شمع ،آینه را صادق تر می‌بیند اما دروغگویان (شمع و ماهِ نا تمام )دست بر دار نیستند .راوی –شاعر تمایل به خود –آینه دارد اما گویا از خود واقعی کمی وحشت دارد ،وحشت از پیری جسم و روح و نا صافی های دیگر. من- آینه ی راوی –شاعر برای او اهمیت پیدا می کند و دیگر گرفتار شده است می آید و می رود:

این صورت اوست که هر صبح جانشین تاریکی می شود /در من دختری را غرق کرده است /ودر من زنی سالخورده هر روز به جستجوی او / مثل ماهی هولناکی بر می خیزد .

صورت کامل ماه-زن وقتی به من تمام خود نزدیک می شود ،دیگر از من -آینه وحشتی نیست اما گویا شروع روز -خود – شروع شبی دیگر است . چهره ی کامل ماه- زن ،آینه را روشن می کند عبور از برزخ هنوز کامل نشده است یا زن- ماه هنوز کا مل نیست چون وحشت از پایان خود دارد .مگرنه این که ترس از پیری ،ترس از به پایان رسید ن است .زن-آینه می خواهد به ابتدا باز گرد د ،به دختری که غرق کرده است اما روبرو خودِ نزدیک به پا یان خود را می بیند که مثل ماهی هولنا کی نما یان می شود (شعرگویا به اسطوره ی تیا مات هیولای مادینه ی آب ها که به وسیله ی ماردوک مغلوب می شود هم نظر داردوهم شا کتی در اسطوره ی هند ).زن-آینه با خود یکی می شود ،تحیر سرا پا یش رافرا می گیرد این همان تحیری است که پیش از واصل شدن به اصل خود در عرفان ایرانی داریم .شک ،برزخ تمام شُعراست .زن آینه (شاعر)در اشعار پایانی خود مثل «لبه»ودیگر اشعار مجموعه ی آریل» به خود کامل خود اشاره می کند و پیش از مرگ ،تولد دیگر خود را می بیند و می سراید و دیگر متحیر نیست .

-------------------------------------------------------

*ترجمه ی شعر از ضیا ء موحد

جفتِ همراه

soo-lar — Fri, 18 Jul 2008 17:24:18 GMT

میل بلندِ رفتن

تنگِ عبور جفت

نگاه کن!

عصر لذت همراه است

دست در کمر هم راه می رویم

به قلب و قهر و قرار هم می نشینیم

به مزمزه ی چشم و گوش و دهان

الفبای جانمان را از بَریم

آنی به قصد و قرارمان می رساند

به مبدأو مقصد نامعلوم

ارقام نجومی

شایعاتِ بومی

خط و ربطی که به عقل جن هم نمیرسد

دیروز از زنی می گفت

که لیلای قرارش شکست

امروز از مردی

که دهانش سکوت شد

سکوتش پرازصدایی ست

که گاه بر شانه های راه می ماند

بکارتی روسپی ست گاه

با نرخ متعادل

ما را به جزوه های تنش می کاود

آیه هایی که شأن نزول نمی شناسد

جذبه هایی که من ... به منی می رساند

رسانَکی که خود رسول زمینی ست

سر و چشمی به هم دوخته ایم

دوش به دوش سایه ی دیوار

زیگزاگ راه

اتوبوس

اداره

پارک

دانشگاه

بیخ چشم و گوش خانه

سایه ی بستر

چشم در چشم سکوت و

گوش به زنگ صدایی می مانیم

همیشه اما

حرفی برای گفتن کم می آورد

دهانی که گُمَش کرده است.

نقد شعر

soo-lar — Tue, 17 Jun 2008 08:58:18 GMT

بازخوانی شعری از سیلویا پلات

<لبه>

این زن کامل شده است

برتن بی جانش

لبخند توفیق نقش بسته است

از طومار شب جامه ی بلند ش

توهم تقدیر یو نانی جاری است

پا های برهنه ی او گویی می گویند:

تا اینجا آمده ایم،دیگر بس است

هر کودک مرده دور خود پیچیده است

ماری سپید

برلبه ی تُنگی کوچک از شیر

که اکنون خالی است

زن آن دو را به درون خود کشیده

همان گونه که گلبرگ ها در سیاهی شب بسته

می شوند

هنگامی که باغ تیره می شود

و عطر از گلوی ژرف و زیبای گل شب جاری می شود

ماه هیچ چیز برای غمگین شدن ندارد

از سر پوش استخوانی خود خیره نگاه می کند

به این چیز ها عا دت کرده است

و سیاهی هایش پُرسر و صدا دامن کشان می گذرد.

شعر لبه به احتما ل نزدیک به یقین آخرین شعر پلات است و ممکن است لحظاتی پیش از خود کشی اش

سروده باشد .این شعر از مصادیق بارز یکی شدن شاعر با خود است شاعر و شعر هر دو با رضایتی

اسطوره ای و واصل شدن به الهه ی شعر پایان می گیرند .مرگ شاعر به طور غریبی باز سازی می

شوداما این مرگ،مرگ همه ی شاعران است یعنی رسیدن به گم گشته ی درون وپا یان تناقض. شعر

رامی خوانیم:

این زن کامل شده است

بر تن بی جانش

لبخند توفیق نقش بسته است

از طومار شب جامه ی بلندش

توهم تقدیری یو نانی جاری است

پا های برهنه ی او گویی می گویند:

تا اینجا آمده ایم دیگر بس است.

کامل شدن در ادبیا ت عر فانی ما یعنی مهیا بودن برای وصل با معبود ،معبود گونه شدن ،چون قطره به دریا

پیوستن و هیچ شدن. اما در این جا زن با خود یکی می شود یعنی با اسطوره –الهه ی شعروانچه می ماند

فقط شعر است که خود زبان خود است و نشان جاودانگی .رضایت پس از مرگ با لبخند توفیق تصویر می

شود لبخندی که برای همیشه بر لبان این شعر می نشیند .شب جامه ی بلند ،جامه ای است از جنس شب

شب هستی که بر ماه –زن یا اسطوره-زن پوشیده شده است . الهی سفید یا الهی شعر که قدیمی ترین خدای

ارو پا ئیان است و مظهر عشق و تولد و مرگ و به هیئت ماه ظاهر می شود ودر اینجا با زن یکی می شود

"توهم تقدیر یو نانی "همان پا یان اسطوره ای است که بر انسان کامل <زن>مقدر شده است . انگار ،زن –

ماه در مرگ اسطوره ای خود جامه ای به بلندای شب پو شیده است و بر کالبد برهنه ی خود می نگرد ،به

پای برهنه که نشانه ی راه است و برهنه همچو آینه ای به زن می گوید رسیده ایم دیگر کافی است ،که رنج

راه را در پا ها ی برهنه می توان دید .

هر کودک مرده دور خود پیچیده است

ماری سپید

بر لب تُنگ کوچکی از شیر

که اکنون خالی است .

"کلئو پاترای شیکسپیر را در این تصویر می بینیم که با انداختن دو مار زهر آگین بر سینه ی خود ،خود

کشی می کند و مرگ را تکامل زندگی می داند " در این تصویر کو دکان جای مار را می گیرند زن نگران

آینده ی کو دکان است ،کودکانی که اندیشیدن به آینده ی آنان برای زن تلخ تر از زهر است در حالی که

شیرین ترین باز ماندگان او هستند اما در اینجا دو کودک ؛ مرده تصویر می شوند گویا میل اهریمنی

خود کشی همچو ما رانی مجسم می شود که کودکان را گزیده اند و هم با مکیدن سینه های مادر به

زندگی او پا یان داده اند .تُنگ های کوچک هم ،سینه های خالی مادر هستند .پس از مرگ و در نگاهی

دیگر دو کودک؛لب بر تُنگ های خالی تصویرمی شوند کودکانی که مثل مار های سینه ی کلئو پا ترا

باعث تکامل زندگی زن می شوند .

زن آن دو را به درون خود کشیده

همان گونه که گلبرگ ها در سیاهی شب بسته

می شوند

هنگامی که باغ تیره می شود

و عطر از گلوی ژرف و زیبای گل شب بو جاری می شود

زن همچوگل شب تصویر می شود در شبی که ممکن است شب هستی باشد یا شب زندگی زن .دلواپسی

برای بچه ها حتی در لحظه ی مرگ هم مشهود است . گلبرگ ها باید در این شب نمادین بسته شوند

اما گل-زن کو دکان را به درون خود می کشد :تصویری از کالبد مچاله ی زن که همچو گلی کو دکا ن

را به درون خود کشیده است . عطر از گلوی گل شب بو یا خود زن جاری می شود . این عطر همان

عطر جاودانگی پس از مرگ است که تا دور ها می پراکند.

ماه هیچ چیز برای غمگین شدن ندارد

از سر پوش استخوانی خود خیره نگاه می کند

به این چیز ها عادت کرده است .

و سیاهی هایش پُر سرو صدا دامن کشان می گذرند .

دیگر شاعر و الهه ی شعر یکی شده اند ماه کامل یا اسطوره- ماه با زن یکی می شود .سر پوش استخوانی

نشان از ماه کامل می دهد انگار زنی که کامل شد،به کالبد خود خیره شده است اما اسطوره – ماه که به

گفته ی رابرت گریوز به صورت ماه نو (تولد)،ماه نا تمام (عشق)و ماه تمام(مرگ) تجلی پیدا می کند ،چیزی

برای غمگین شدن ندارد چون صید شیفتگان کار اوست و عادت همیشه ی او .این است که سر خوش از این

شکار دامن کشان می گذرد .

منی که گُمَش کردم

soo-lar — Fri, 16 May 2008 06:54:18 GMT

بریده را که رفت دور بزند

نیمرخش گفت

خودم هستم

در همان نوپوش سنتی که دوست می داشتم

و پُر بود

از دست و تن و نفس ها مان

دنیایی..آمدم ..انگار

دست پاچه خودروام پشت سرش ایستاد

در آینه با خودش بود

بوق که آمدم ...

آینه پُر شد از اخم!!

عجب دنیای فراموشی!!

هنوز الفبای قراردر دست مان نخشکیدست!!

می راندو..می راندم...

گاه که راه فاصله می شد

خود رو ام خلاف می افتاد

بوق ها که در سرم می بارید

چشم ها که چپ چپ می زدند !

آینه گاه زیر چشمی نگاهم می کرد

تنگ خشمی که هر لحظه غلیظ تر می شد

بسوزی دنیا...

مهراوه مگر نبودم من ؟!

انتخاب روشن؟!

"آوید"؟!*

عشق گاه چه فراموشکار است!؟

بریده را ...

گفتم

از تنگش بگذرم

با آخرین نگاه

بزنم به گور فراموشی...!

نیمرخش که برگشت

بارش آمد خشم!!

..آب شدم ..

دست از پا دراز تر

دنیای عجیبی...

با خود انگار اشتباه آمدم.

*آوید=نور و روشنایی-رویش و سرسبزی-نیاز-تمایل و...